Khi con nóng người, quấy khóc hoặc mệt lả, nhiều cha mẹ lo lắng không biết trẻ bị sốt phải làm sao để vừa hạ sốt đúng cách vừa không bỏ sót dấu hiệu nguy hiểm. Điều quan trọng không chỉ là nhìn con số trên nhiệt kế, mà còn phải theo dõi tình trạng tỉnh táo, khả năng bú uống, nhịp thở và dấu hiệu mất nước của trẻ. Hãy cùng Kiến Thức Nhi Khoa tìm hiểu ở bài viết dưới đây.
Trẻ được xem là sốt khi nhiệt độ cơ thể vượt ngưỡng bình thường
Sốt là phản ứng của cơ thể trước nhiều tác nhân, thường gặp nhất là nhiễm trùng. Không phải cứ sờ thấy nóng là chắc chắn sốt, vì cảm giác bằng tay dễ sai lệch. Muốn biết trẻ sốt bao nhiêu độ, cha mẹ nên đo bằng nhiệt kế đúng cách và đúng vị trí.
Ngưỡng sốt khác nhau theo vị trí đo nhiệt độ
Nhiệt độ cơ thể thay đổi tùy vị trí đo. Vì vậy, cùng một trẻ nhưng số đo ở nách, tai hay trực tràng có thể khác nhau. Bảng dưới đây giúp cha mẹ hiểu rõ hơn về ngưỡng sốt thường dùng trong thực hành.
| Vị trí đo | Ngưỡng thường được xem là sốt | Lưu ý |
|---|---|---|
| Trực tràng | ≥ 38,0°C | Khá chính xác ở trẻ nhỏ nếu thực hiện đúng |
| Nách | Thường khoảng ≥ 37,5 đến 37,8°C | Dễ làm tại nhà nhưng ít chính xác hơn |
| Tai | Thường khoảng ≥ 38,0°C | Cần dùng đúng loại nhiệt kế và đặt đúng vị trí |
| Miệng | Thường khoảng ≥ 37,8°C | Phù hợp hơn với trẻ lớn hợp tác tốt |
Trong thực tế, khi cha mẹ nói trẻ sốt 38 độ, trẻ sốt 39 độ hay trẻ sốt 40 độ, bác sĩ sẽ cần biết thêm là đo ở đâu, đo bằng loại nhiệt kế nào và trẻ có biểu hiện gì đi kèm.
Nhiệt kế nào phù hợp theo độ tuổi của trẻ?
Chọn đúng nhiệt kế giúp việc theo dõi đáng tin cậy hơn. Không cần quá nhiều loại, nhưng nên dùng loại phù hợp với độ tuổi và tình huống.
- Trẻ dưới 3 tháng: ưu tiên nhiệt kế điện tử, đo theo hướng dẫn của nhà sản xuất. Khi cần đánh giá chính xác, cơ sở y tế có thể lựa chọn vị trí đo phù hợp hơn.
- Trẻ nhũ nhi và trẻ nhỏ: nhiệt kế điện tử đo nách thường dễ dùng tại nhà. Nhiệt kế tai có thể tiện nhưng cần thao tác chuẩn.
- Trẻ lớn: có thể đo miệng hoặc tai nếu trẻ hợp tác tốt.
- Không nên phụ thuộc vào nhiệt kế dán trán: loại này tiện sàng lọc nhưng độ chính xác thường thấp hơn.
Vì sao không nên đánh giá mức độ bệnh chỉ bằng con số nhiệt độ?
Nhiều cha mẹ hoảng sợ khi thấy bé bị sốt 39 độ hoặc 40 độ, nhưng mức độ nguy hiểm không chỉ phụ thuộc vào con số. Có trẻ sốt cao do virus nhưng vẫn tỉnh, chơi được, uống được. Ngược lại, có trẻ chỉ sốt nhẹ nhưng rất mệt, thở nhanh, bỏ bú hoặc lừ đừ, đây lại là dấu hiệu đáng lo hơn.
Vì vậy, khi đánh giá bé bị sốt, cần nhìn cả bức tranh gồm nhiệt độ, thời gian sốt, đáp ứng với thuốc, khả năng ăn uống, lượng nước tiểu, nhịp thở, màu da và mức độ tỉnh táo.
Phần lớn sốt ở trẻ liên quan đến nhiễm trùng, đặc biệt là nhiễm virus
Sốt là triệu chứng, không phải bệnh riêng biệt. Ở trẻ em, nguyên nhân thường gặp nhất là nhiễm virus đường hô hấp hoặc tiêu hóa. Ngoài ra vẫn có thể do vi khuẩn, phản ứng sau tiêm chủng, mất nước hoặc các nguyên nhân khác cần bác sĩ đánh giá.
Sốt kèm ho, sổ mũi và đau họng
Đây là nhóm rất phổ biến, thường gặp trong cảm lạnh, cúm, viêm họng do virus hoặc một số bệnh hô hấp khác. Trẻ có thể sốt, nghẹt mũi, chảy mũi, ho khan hoặc ho có đờm, đau họng, biếng ăn. Phần lớn các trường hợp nhẹ có thể theo dõi tại nhà nếu trẻ vẫn uống được, thở không mệt và tỉnh táo.
Tuy nhiên, nếu trẻ thở nhanh, co lõm lồng ngực, tím môi, khò khè nhiều hoặc bỏ bú, cần đưa đi khám sớm vì có thể liên quan đến viêm phổi, viêm tiểu phế quản hoặc biến chứng hô hấp.
Sốt kèm nôn hoặc tiêu chảy
Khi sốt đi kèm nôn ói hay tiêu chảy, cha mẹ cần đặc biệt chú ý nguy cơ mất nước. Trẻ có thể khát, môi khô, mắt trũng, tiểu ít, quấy hoặc lừ đừ. Với nhóm này, việc bù nước quan trọng không kém chuyện hạ sốt.
Nếu trẻ nôn liên tục, không uống được, tiêu chảy nhiều lần, có máu trong phân hoặc đau bụng nhiều, cần được bác sĩ thăm khám để loại trừ nhiễm khuẩn hoặc mất nước mức độ đáng kể.
Sốt sau tiêm chủng
Một số trẻ có thể sốt nhẹ sau tiêm vaccine, thường xuất hiện trong 24 đến 48 giờ đầu tùy loại vaccine. Trẻ có thể quấy hơn bình thường, chỗ tiêm hơi sưng đau. Đa số trường hợp tự giới hạn và chỉ cần theo dõi, cho trẻ bú uống tốt, nghỉ ngơi và dùng thuốc hạ sốt nếu cần theo hướng dẫn.
Nếu sốt cao kéo dài, co giật, phát ban lan rộng, khó thở hoặc trẻ li bì sau tiêm, cần đi khám ngay.
Khi nào cần nghĩ đến nguyên nhân khác?
Không phải mọi cơn sốt đều đơn giản. Cha mẹ nên thận trọng hơn khi trẻ sốt mà không rõ ổ nhiễm trùng, sốt kéo dài nhiều ngày, tái sốt liên tục, nổi ban lạ, đau khi tiểu, đau tai, đau đầu nhiều hoặc sưng hạch rõ. Ở những tình huống này, bác sĩ có thể cần khám kỹ hơn và chỉ định xét nghiệm nếu cần.
Khi trẻ bị sốt, ưu tiên theo dõi trạng thái, bù nước và giúp trẻ thoải mái
Mục tiêu xử trí sốt tại nhà không phải là đưa nhiệt độ về hoàn toàn bình thường bằng mọi giá. Điều quan trọng hơn là giúp trẻ dễ chịu, phòng mất nước và phát hiện sớm dấu hiệu nặng. Nếu cha mẹ đang bối rối chưa biết trẻ bị sốt phải làm sao, có thể làm theo các bước cơ bản sau.
- Đo nhiệt độ bằng nhiệt kế phù hợp và ghi lại thời gian đo.
- Quan sát trẻ có tỉnh táo, đáp ứng tốt, chơi được hay không.
- Cho trẻ bú hoặc uống nước từng ít một nhưng thường xuyên.
- Mặc đồ thoáng, giữ phòng mát vừa phải.
- Dùng thuốc hạ sốt khi trẻ khó chịu hoặc sốt cao theo hướng dẫn chuyên môn.
- Theo dõi các dấu hiệu cảnh báo như khó thở, co giật, bỏ uống, tiểu ít, phát ban lạ.
Cho trẻ uống nước hoặc bú như thế nào?
Khi sốt, cơ thể mất nước nhiều hơn qua da và hơi thở. Trẻ càng nhỏ càng dễ thiếu nước nhanh. Vì vậy, ưu tiên đầu tiên là duy trì đủ dịch.
Cha mẹ có thể áp dụng theo cách sau:
- Trẻ bú mẹ: cho bú nhiều cữ hơn, mỗi cữ có thể ngắn nhưng lặp lại thường xuyên.
- Trẻ dùng sữa công thức: tiếp tục cho uống như bình thường, có thể chia lượng nhỏ hơn nếu trẻ mệt.
- Trẻ lớn: cho uống nước, dung dịch bù điện giải theo chỉ định, canh, sữa hoặc thức ăn lỏng dễ tiêu.
- Nếu trẻ nôn: cho uống từng ngụm nhỏ, cách quãng vài phút thay vì ép uống nhiều một lúc.
Dấu hiệu cho thấy trẻ có thể đang thiếu nước gồm môi khô, khóc ít nước mắt, tiểu ít, nước tiểu sẫm màu, mắt trũng hoặc mệt nhiều.
Nên mặc quần áo và điều chỉnh nhiệt độ phòng ra sao?
Nhiều cha mẹ sợ con lạnh nên ủ rất kỹ khi sốt. Cách này có thể làm nhiệt độ tăng thêm và khiến trẻ khó chịu hơn. Trẻ nên được mặc quần áo mỏng, thấm mồ hôi, phòng thông thoáng và nhiệt độ dễ chịu. Không cần bật quạt thẳng vào người trẻ, nhưng cũng không nên ủ kín bằng nhiều lớp chăn áo.
Nếu trẻ run ở giai đoạn mới sốt, cha mẹ vẫn nên giữ ấm vừa phải chứ không quấn quá dày. Khi thân nhiệt tăng rõ, cần nới bớt quần áo để cơ thể tỏa nhiệt tốt hơn.
Khi nào cần dùng thuốc hạ sốt?
Câu hỏi phổ biến là khi nào cần hạ sốt cho trẻ. Trên thực tế, thuốc hạ sốt chủ yếu dùng để giúp trẻ đỡ khó chịu, đỡ đau nhức, ngủ tốt hơn và uống được tốt hơn. Không phải mọi trường hợp sốt nhẹ đều bắt buộc dùng thuốc ngay.
Cha mẹ thường cân nhắc thuốc hạ sốt khi:
- Trẻ khó chịu rõ, quấy nhiều, đau nhức, ngủ không yên.
- Trẻ sốt từ khoảng 38,5°C trở lên, nhất là khi đo đáng tin cậy.
- Trẻ có bệnh nền hoặc tiền sử co giật do sốt cần được bác sĩ dặn dò riêng.
Ví dụ, trẻ sốt 38 độ nhưng vẫn chơi, vẫn bú uống ổn thì có thể chưa cần thuốc ngay, chỉ cần theo dõi sát. Ngược lại, trẻ sốt 38 độ mà rất mệt, đau người, bỏ bú thì vẫn có thể cần hạ sốt theo tư vấn chuyên môn. Với trẻ sốt 39 độ hoặc trẻ sốt 40 độ, cần theo dõi chặt hơn vì nguy cơ mất nước và khó chịu thường cao hơn, nhưng quyết định xử trí vẫn phải dựa trên toàn trạng của trẻ.
Liều thuốc phải dựa trên cân nặng và hướng dẫn chuyên môn
Đây là nguyên tắc rất quan trọng. Thuốc hạ sốt không nên cho theo cảm tính hoặc chỉ dựa vào độ tuổi nếu không chắc chắn về hàm lượng. Liều thường được tính theo cân nặng thật của trẻ, khoảng cách giữa các lần dùng và tổng liều tối đa trong ngày phải theo đúng hướng dẫn của nhân viên y tế hoặc nhãn thuốc.
Cha mẹ nên nhớ các nguyên tắc an toàn sau:
- Đọc kỹ tên hoạt chất và hàm lượng trên hộp thuốc.
- Dùng dụng cụ đong đi kèm, không ước lượng bằng muỗng ăn thông thường.
- Ghi lại giờ đã dùng thuốc để tránh cho lặp liều quá sớm.
- Không tự ý phối hợp nhiều chế phẩm khác nhau nếu cùng chứa một hoạt chất.
Nếu không chắc liều thuốc theo cân nặng của con, cha mẹ nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng. Sai liều là một trong những lỗi thường gặp nhất khi chăm trẻ sốt tại nhà.
Trẻ dưới 3 tháng sốt từ 38°C cần được đánh giá y tế
Ở trẻ sơ sinh và nhũ nhi nhỏ, hệ miễn dịch còn non yếu nên sốt có thể là dấu hiệu của nhiễm trùng nghiêm trọng. Vì vậy, trẻ dưới 3 tháng có nhiệt độ từ 38°C trở lên cần được khám y tế, ngay cả khi nhìn bên ngoài chưa quá mệt.
Ngoài ra, ở mọi lứa tuổi, nếu có các dấu hiệu cảnh báo dưới đây thì không nên chỉ tiếp tục theo dõi tại nhà.
Trẻ khó thở, li bì hoặc khó đánh thức
Đây là nhóm triệu chứng cần đánh giá sớm. Khó thở có thể biểu hiện bằng thở nhanh, rút lõm lồng ngực, phập phồng cánh mũi, tím môi hoặc không thể bú vì mệt. Li bì là khi trẻ ngủ gà, ít phản ứng, khó gọi dậy hoặc tỉnh nhưng rất lơ mơ.
Co giật, cứng cổ hoặc phát ban bất thường
Co giật khi sốt có thể gặp ở một số trẻ, nhưng bất cứ cơn co giật nào cũng cần được đánh giá đúng. Cứng cổ, đau đầu nhiều, nôn vọt, sợ ánh sáng hoặc ban xuất huyết không mất đi khi ấn là những dấu hiệu phải đi khám ngay vì có thể liên quan đến tình trạng nặng.
Không uống được, tiểu ít hoặc có dấu hiệu mất nước
Nếu trẻ từ chối bú uống hoàn toàn, nôn mọi thứ đưa vào, nhiều giờ không tiểu, môi rất khô hoặc mắt trũng, cần đi khám. Mất nước ở trẻ có thể tiến triển nhanh, đặc biệt khi sốt kèm nôn tiêu chảy.
Sốt kéo dài hoặc tình trạng trẻ xấu dần
Cha mẹ nên đưa trẻ đi khám nếu chưa rõ trẻ sốt khi nào đi khám. Câu trả lời thực tế là khi sốt kéo dài quá 48 đến 72 giờ, tái sốt không rõ nguyên nhân, thuốc hạ sốt kém hiệu quả, hoặc trẻ ngày càng mệt hơn dù nhiệt độ không quá cao. Diễn tiến xấu mới là điểm cần chú ý nhất.
Những cách hạ sốt cho trẻ cha mẹ không nên tự áp dụng
Khi thấy bé bị sốt, nhiều gia đình truyền tai nhau các mẹo xử trí tại nhà. Tuy nhiên, không ít cách trong số đó vừa kém hiệu quả vừa làm trẻ khó chịu, thậm chí tăng nguy cơ tai biến.
Chườm lạnh hoặc làm trẻ quá lạnh
Chườm nước đá, lau bằng nước quá lạnh hoặc ủ rồi lại làm mát quá mức đều không phù hợp. Khi bị lạnh đột ngột, trẻ có thể run, khó chịu và cơ thể còn sinh nhiệt nhiều hơn. Nếu cần lau người cho trẻ thoải mái hơn, chỉ nên dùng nước ấm nhẹ và dừng lại nếu trẻ rét run hoặc phản ứng khó chịu.
Tự phối hợp nhiều loại thuốc hạ sốt
Một sai lầm hay gặp là cho dùng xen kẽ hoặc phối hợp nhiều thuốc mà không nắm chắc thành phần, dẫn đến quá liều. Ngoài ra, việc cho uống nhiều loại thuốc cảm cúm, siro ho hay thuốc tổng hợp cùng lúc có thể khiến cha mẹ không biết trẻ đã nhận bao nhiêu hoạt chất hạ sốt.
Tự sử dụng kháng sinh
Phần lớn sốt ở trẻ là do virus, nên kháng sinh không có tác dụng. Tự mua kháng sinh cho trẻ uống vừa không giúp hạ sốt đúng nguyên nhân, vừa có thể gây tiêu chảy, dị ứng và làm tăng kháng kháng sinh. Kháng sinh chỉ nên dùng khi có chỉ định của bác sĩ.
Checklist theo dõi trẻ sốt tại nhà trong 24 giờ
Để tránh bỏ sót thông tin quan trọng khi chăm trẻ sốt, cha mẹ nên ghi lại diễn tiến trong ngày. Một checklist đơn giản sẽ giúp đánh giá chính xác hơn nếu cần đưa trẻ đi khám.
- Đo và ghi nhiệt độ mỗi lần sốt, kèm vị trí đo và thời gian đo.
- Ghi rõ trẻ có biểu hiện gì: ho, sổ mũi, đau họng, nôn, tiêu chảy, phát ban, đau tai.
- Theo dõi mức độ tỉnh táo: chơi được, quấy nhiều, ngủ li bì hay khó đánh thức.
- Ghi lượng bú, lượng nước uống và số lần đi tiểu.
- Nếu dùng thuốc hạ sốt, ghi tên thuốc, hàm lượng, liều đã dùng và thời điểm dùng.
- Quan sát nhịp thở và dấu hiệu khó thở nếu có.
- Đánh giá xem sau hạ sốt trẻ có dễ chịu hơn, uống được hơn hay vẫn mệt.
- Đưa trẻ đi khám ngay nếu xuất hiện một trong các dấu hiệu cảnh báo đã nêu.
| Tình huống thường gặp | Có thể theo dõi tại nhà | Nên đi khám sớm |
|---|---|---|
| Trẻ sốt 38 độ, vẫn chơi, vẫn uống tốt | Có | Không bắt buộc ngay nếu không có dấu hiệu khác |
| Trẻ sốt 39 độ, khó chịu nhưng vẫn tỉnh và uống được | Có, nhưng cần theo dõi sát và hạ sốt đúng cách | Đi khám nếu kéo dài hoặc có triệu chứng bất thường |
| Trẻ sốt 40 độ | Cần theo dõi rất sát, ưu tiên đánh giá toàn trạng | Nên liên hệ cơ sở y tế nếu trẻ mệt, khó thở, li bì hoặc không đáp ứng tốt |
| Trẻ dưới 3 tháng sốt từ 38°C | Không | Có, cần được đánh giá y tế |
| Sốt kèm co giật, phát ban lạ, khó thở, bỏ bú | Không | Có, đi khám ngay |
Tóm lại, khi bé bị sốt, điều cha mẹ cần nhớ không chỉ là trẻ sốt bao nhiêu độ mà là trẻ đang trông như thế nào. Một em bé còn tỉnh, còn uống được, thở bình thường và tiểu tốt thường an toàn hơn một em bé chỉ sốt vừa nhưng lừ đừ, khó thở hoặc mất nước. Theo dõi đúng, đo nhiệt độ đúng và biết dấu hiệu cần đi khám sẽ giúp cha mẹ xử trí bình tĩnh và an toàn hơn.
>> Xem thêm ngay: Lạm dụng kháng sinh ở trẻ dưới 5 tuổi gây ảnh hưởng lâu dài tới sự phát triển của trẻ