Thấy con lên cơn co giật khi đang sốt là tình huống khiến nhiều cha mẹ hoảng loạn. Điều quan trọng nhất khi băn khoăn trẻ sốt co giật phải làm sao là giữ trẻ ở tư thế an toàn, theo dõi thời gian cơn co giật và nhận biết các dấu hiệu nguy hiểm để đưa trẻ đi cấp cứu kịp thời. Hãy cùng Kiến Thức Nhi Khoa tìm hiểu ở bài viết dưới đây.
Co giật do sốt thường gặp ở trẻ nhỏ khi đang có bệnh gây sốt
Sốt co giật ở trẻ là cơn co giật xảy ra khi thân nhiệt tăng cao, thường liên quan đến các bệnh nhiễm siêu vi, viêm đường hô hấp, viêm tai giữa hoặc những nguyên nhân gây sốt cấp tính khác. Phần lớn cơn xảy ra trong giai đoạn nhiệt độ tăng nhanh, đôi khi cha mẹ chưa kịp nhận ra trẻ đang sốt cao.
Co giật do sốt thường biểu hiện bằng mắt trợn, tay chân giật rung, người cứng hoặc mềm nhũn, trẻ mất đáp ứng trong thời gian ngắn. Dù đa số trường hợp lành tính, đây vẫn là tình huống cần được xử trí đúng ngay từ những phút đầu để bảo vệ đường thở và tránh chấn thương.
Trẻ ở độ tuổi nào thường gặp co giật do sốt?
Trẻ sốt cao co giật thường gặp nhất ở nhóm từ 6 tháng đến 5 tuổi, đặc biệt nhiều ở giai đoạn 12 đến 18 tháng. Đây là thời điểm hệ thần kinh của trẻ còn nhạy cảm với sự thay đổi thân nhiệt. Dưới 6 tháng tuổi hoặc trên 5 tuổi mà xuất hiện co giật kèm sốt, bác sĩ thường cần đánh giá kỹ hơn để loại trừ những nguyên nhân khác.
Yếu tố làm tăng nguy cơ gồm có tiền sử gia đình từng co giật do sốt, trẻ sốt cao đột ngột, hoặc từng có cơn co giật do sốt trước đó.
Co giật do sốt không đồng nghĩa với động kinh
Nhiều phụ huynh rất sợ rằng chỉ một lần co giật khi sốt sẽ đồng nghĩa với động kinh. Thực tế, đây là hai tình trạng khác nhau. Co giật do sốt xuất hiện cùng đợt sốt và hay gặp ở trẻ nhỏ có cơ địa nhạy cảm với sốt. Động kinh là bệnh lý não có xu hướng gây co giật tái diễn không cần yếu tố sốt.
Phần lớn trẻ bị sốt co giật đơn thuần sẽ phát triển bình thường, không để lại tổn thương thần kinh và không chuyển thành động kinh. Tuy nhiên, đánh giá của bác sĩ vẫn rất cần thiết, nhất là khi cơn kéo dài, co giật khu trú, tái diễn nhiều lần hoặc trẻ có biểu hiện bất thường sau cơn.
Khi trẻ đang co giật, ưu tiên bảo vệ đường thở và tránh chấn thương
Trong vài phút đầu, sơ cứu trẻ sốt co giật đúng cách có thể giúp giảm nguy cơ sặc, té ngã và chấn thương thứ phát. Cha mẹ nên làm tuần tự theo các bước sau.
- Giữ bình tĩnh, đặt trẻ ở nơi thoáng, bằng phẳng và an toàn.
- Đặt trẻ nằm nghiêng sang một bên để nước bọt hoặc chất nôn dễ thoát ra ngoài.
- Loại bỏ các vật cứng, sắc hoặc đồ chơi quanh trẻ.
- Nới lỏng quần áo quanh cổ, ngực.
- Ghi nhớ thời điểm cơn bắt đầu và quan sát đặc điểm cơn co giật.
- Không đưa bất cứ thứ gì vào miệng trẻ.
- Sau cơn, kiểm tra nhịp thở, mức độ tỉnh táo và đưa trẻ đi khám để tìm nguyên nhân gây sốt.
Đặt trẻ nằm nghiêng ở vị trí an toàn
Tư thế nằm nghiêng giúp đường thở thông thoáng hơn và giảm nguy cơ hít sặc nước bọt, đờm hoặc chất nôn. Nên đặt trẻ trên mặt phẳng chắc, tránh bế xốc hoặc giữ trẻ ngồi vì dễ làm đầu cổ không ổn định và khó theo dõi hô hấp.
Nếu trẻ đang nằm trên giường cao, cần chuyển xuống vị trí thấp an toàn hoặc chèn chắn để tránh ngã. Không tụ tập quá đông quanh trẻ vì có thể cản trở quan sát và xử trí.
Ghi lại thời điểm bắt đầu và thời gian cơn co giật
Thời gian cơn co giật là thông tin rất quan trọng để bác sĩ phân biệt mức độ nặng nhẹ và quyết định hướng xử trí. Trong thực tế, khi hoảng hốt cha mẹ thường cảm thấy cơn kéo dài hơn thực tế, vì vậy nên nhìn đồng hồ hoặc bấm giờ bằng điện thoại nếu có thể.
Ngoài thời gian, hãy cố gắng ghi nhận các đặc điểm sau:
- Trẻ co giật toàn thân hay chỉ một bên tay chân.
- Mắt có trợn hay liếc sang một bên không.
- Da môi có tím tái không.
- Trẻ có nôn ói, sùi bọt mép hay ngừng thở thoáng qua không.
- Sau cơn trẻ ngủ lịm bao lâu, có gọi biết hay không.
Nới lỏng quần áo quanh cổ
Quần áo quá chật có thể làm trẻ khó thở hơn, nhất là khi đang sốt và thở nhanh. Cha mẹ chỉ cần nới cúc áo, khăn quàng, cổ áo hoặc tã quấn chặt. Không cần cởi hết quần áo hoặc dội nước lạnh lên người trẻ trong lúc đang co giật vì vừa không giúp cắt cơn, vừa có thể làm trẻ mất nhiệt đột ngột và tăng nguy cơ sặc.
Không nhét bất kỳ vật gì vào miệng trẻ khi đang co giật
Đây là sai lầm rất thường gặp khi sơ cứu trẻ sốt co giật. Quan niệm nhét muỗng, đũa, ngón tay, khăn, chanh hoặc thuốc vào miệng để tránh cắn lưỡi là không đúng và có thể gây hại nặng hơn cơn co giật.
Không giữ chặt tay chân trẻ
Khi co giật, các cơ co thắt mạnh ngoài ý muốn. Việc giữ chặt tay chân không làm cơn dừng lại mà còn có thể gây bong gân, trật khớp hoặc chấn thương phần mềm. Cách đúng là dọn vật cứng xung quanh để trẻ không va đập, thay vì cố ép cơ thể trẻ đứng yên.
Không đổ thuốc, chanh hoặc nước vào miệng
Trong lúc mất ý thức hoặc co giật, phản xạ nuốt của trẻ không còn an toàn. Đổ thuốc hạ sốt, nước, sữa, nước chanh hay bất kỳ chất lỏng nào vào miệng có thể khiến trẻ sặc vào phổi, gây viêm phổi hít hoặc tắc đường thở.
Nếu trẻ đang sốt, việc hạ sốt chỉ nên thực hiện sau khi cơn đã chấm dứt và trẻ tỉnh hơn, có thể nuốt an toàn hoặc theo chỉ định nhân viên y tế.
Không cố kéo lưỡi trẻ
Trẻ rất hiếm khi tự nuốt lưỡi. Cố cạy miệng hoặc kéo lưỡi có thể làm xây xát niêm mạc, gãy răng, chảy máu, thậm chí làm dị vật rơi vào đường thở. Điều cần làm là đặt trẻ nghiêng, để đường thở tự thông thoáng và quan sát nhịp thở sau cơn.
Cơn co giật kéo dài trên 5 phút cần được xử trí cấp cứu
Đa số co giật do sốt chỉ kéo dài dưới 5 phút. Nếu cơn kéo dài hơn mốc này, nguy cơ biến chứng tăng lên và trẻ cần được tiếp cận cấp cứu sớm. Ngoài thời gian co giật, một số dấu hiệu khác cũng cho thấy tình trạng không còn là cơn sốt co giật đơn giản.
Khó thở hoặc tím tái
Nếu trẻ thở yếu, ngưng thở, tím môi, tím đầu chi hoặc da tái xám sau cơn, cần gọi cấp cứu hoặc đưa trẻ đến cơ sở y tế gần nhất ngay. Đây có thể là dấu hiệu đường thở không thông, thiếu oxy hoặc một bệnh lý nặng đang đi kèm.
Co giật khu trú hoặc tái diễn
Cơn co giật chỉ ở một tay, một chân, một bên cơ thể hoặc cơn lặp lại nhiều lần trong cùng một đợt bệnh cần được đánh giá kỹ. Những biểu hiện này không điển hình cho sốt co giật đơn thuần và có thể liên quan đến nhiễm trùng thần kinh trung ương, rối loạn chuyển hóa hoặc các nguyên nhân thần kinh khác.
Trẻ không tỉnh lại bình thường sau cơn
Sau cơn, nhiều trẻ sẽ mệt và buồn ngủ trong thời gian ngắn. Tuy nhiên, nếu trẻ li bì kéo dài, gọi không đáp ứng, yếu tay chân, nôn liên tục, cổ cứng, quấy kích thích bất thường hoặc đau đầu dữ dội, cha mẹ không nên chờ thêm ở nhà.
Các tình huống cần đưa trẻ đi cấp cứu ngay gồm có:
- Cơn co giật kéo dài trên 5 phút.
- Trẻ dưới 6 tháng tuổi bị co giật kèm sốt.
- Khó thở, tím tái hoặc nghi ngờ hít sặc.
- Co giật khu trú, co giật lặp lại trong 24 giờ.
- Không tỉnh lại như bình thường sau cơn.
- Có phát ban tím, cổ cứng, thóp phồng, nôn nhiều.
- Trẻ có bệnh nền thần kinh, tim phổi hoặc đang dùng thuốc đặc biệt.
Sau cơn co giật, trẻ vẫn cần được đánh giá nguyên nhân gây sốt
Nhiều cha mẹ thấy con tỉnh lại sau cơn thì yên tâm cho rằng đã qua nguy hiểm. Tuy nhiên, điều trị sốt co giật không chỉ là chờ cơn qua đi mà còn phải tìm nguyên nhân gây sốt. Trẻ có thể đang mắc bệnh nhiễm trùng thông thường, nhưng cũng có thể là bệnh cần theo dõi sát như viêm phổi, viêm tai giữa, nhiễm trùng huyết hoặc viêm màng não.
Sau cơn, cha mẹ có thể lau ấm cho trẻ, đo lại nhiệt độ và dùng thuốc hạ sốt đúng liều theo cân nặng nếu trẻ đã tỉnh và nuốt được. Không tự ý phối hợp nhiều loại thuốc hoặc dùng thuốc an thần chống co giật khi chưa có chỉ định bác sĩ.
Bác sĩ cần biết những thông tin gì về cơn co giật?
Khi đưa trẻ đi khám, cung cấp thông tin càng rõ thì bác sĩ càng dễ định hướng nguyên nhân và mức độ nguy cơ. Cha mẹ nên chuẩn bị các nội dung sau:
- Tuổi của trẻ, cân nặng hiện tại.
- Trẻ sốt từ khi nào, nhiệt độ cao nhất đo được bao nhiêu.
- Cơn co giật bắt đầu lúc mấy giờ, kéo dài bao lâu.
- Co giật toàn thân hay khu trú.
- Có tím tái, ngừng thở, nôn ói hay chấn thương trong cơn không.
- Sau cơn trẻ ngủ bao lâu, có tỉnh hoàn toàn không.
- Tiền sử sốt co giật ở trẻ hoặc người thân trong gia đình.
- Thuốc đã dùng trước và sau cơn.
Co giật do sốt đơn thuần và phức tạp khác nhau thế nào?
Phân biệt hai nhóm này giúp ước lượng tiên lượng và kế hoạch theo dõi. Có thể tóm tắt như sau:
| Đặc điểm | Sốt co giật đơn thuần | Sốt co giật phức tạp |
|---|---|---|
| Độ tuổi thường gặp | 6 tháng đến 5 tuổi | Có thể trong cùng nhóm tuổi nhưng cần đánh giá kỹ hơn |
| Thời gian cơn | Dưới 15 phút, thường dưới 5 phút | Từ 15 phút trở lên hoặc kéo dài dai dẳng |
| Kiểu co giật | Toàn thân | Khu trú một phần cơ thể hoặc không điển hình |
| Số lần trong 24 giờ | Một lần | Tái diễn nhiều lần |
| Nguy cơ cần theo dõi thêm | Thường lành tính | Cao hơn, có thể cần làm thêm xét nghiệm hoặc theo dõi chuyên khoa |
Trẻ từng co giật do sốt có thể tái phát trong những đợt sốt sau
Một trong những câu hỏi thường gặp là sốt co giật có tái phát không. Câu trả lời là có. Nguy cơ tái phát cao hơn ở trẻ còn nhỏ tuổi, có tiền sử gia đình, cơn đầu tiên xuất hiện khi sốt chưa quá cao hoặc xảy ra sớm ngay đầu đợt sốt. Tuy vậy, tái phát không có nghĩa là chắc chắn nguy hiểm hơn, quan trọng là cha mẹ biết cách sơ cứu đúng và theo dõi sát.
Cha mẹ nên chuẩn bị gì khi trẻ sốt lần tiếp theo?
Nếu trẻ đã từng co giật do sốt, gia đình nên chuẩn bị trước để giảm hoảng loạn và xử trí thống nhất. Những việc nên làm gồm có:
- Luôn có nhiệt kế hoạt động tốt tại nhà.
- Ghi nhớ liều thuốc hạ sốt phù hợp theo cân nặng hiện tại của trẻ.
- Cho trẻ uống đủ nước, mặc đồ thoáng khi sốt.
- Theo dõi sát khi trẻ bắt đầu sốt, nhất là vài giờ đầu.
- Trao đổi với bác sĩ về kế hoạch xử trí tại nhà nếu trẻ có nguy cơ tái phát cao.
- Lưu sẵn số điện thoại cấp cứu và cơ sở y tế gần nhất.
Trong một số trường hợp đặc biệt, bác sĩ có thể hướng dẫn gia đình sử dụng thuốc cắt cơn tại nhà nếu cơn kéo dài. Việc này phải có chỉ định, liều dùng và hướng dẫn rất cụ thể, không tự ý áp dụng theo kinh nghiệm truyền miệng.
Thuốc hạ sốt có ngăn hoàn toàn co giật hay không?
Nhiều phụ huynh kỳ vọng hạ sốt sớm sẽ ngăn hoàn toàn co giật do sốt. Thực tế, thuốc hạ sốt giúp trẻ dễ chịu hơn, giảm mất nước và hỗ trợ chăm sóc chung, nhưng không đảm bảo phòng ngừa tuyệt đối co giật. Nguyên nhân là cơn co giật thường liên quan đến tốc độ tăng nhiệt độ và cơ địa nhạy cảm của hệ thần kinh, không chỉ phụ thuộc vào con số nhiệt độ tại thời điểm đo.
Vì vậy, khi trẻ bị sốt, cha mẹ vẫn nên:
- Dùng thuốc hạ sốt đúng liều theo cân nặng khi cần.
- Cho trẻ uống nước, bú mẹ hoặc bù dịch phù hợp.
- Mặc quần áo thoáng, giữ môi trường mát vừa phải.
- Theo dõi dấu hiệu bất thường như lừ đừ, khó thở, bỏ bú, nôn nhiều.
- Nhớ rằng sơ cứu đúng khi cơn xảy ra quan trọng không kém việc hạ sốt.
Khi đặt câu hỏi sốt co giật có nguy hiểm không, câu trả lời là đa số trường hợp đơn thuần có tiên lượng tốt. Điều đáng lo không nằm ở sự hoảng loạn nhất thời, mà ở việc xử trí sai như nhét đồ vào miệng, đổ nước hay thuốc khi trẻ đang co giật, hoặc chậm đưa đi cấp cứu khi có dấu hiệu nặng. Nắm đúng nguyên tắc sơ cứu sẽ giúp cha mẹ bảo vệ con an toàn hơn trong tình huống khẩn cấp này.